ตั้งแต่วันที่ผมไปเยี่ยมชมอำเภอนครไทย เมื่อสัปดาห์ก่อน เพื่อศึกษาประวัติศาสตร์ไทย ที่เกี่ยวข้องกับการก่อกำเนิดของราชวงศ์พระร่วงและกรุงสุโขทัย

ทำให้ผมได้มีโอกาสคิดใคร่ครวญถึงว่า พ่อขุนรามคำแหง น่าจะประสูติที่เมืองนี้ และไม่น่าจะไกลจากต้นจำปาขาว ที่พ่อขุนบางกลางท่าวได้ปลูกเป็นอนุสรณ์ไว้ เมื่อกว่า ๗๐๐ ปีมาแล้ว

และบริเวณนี้ปัจจุบันเป็นวัดกลาง อยู่ริมแม่น้ำเดิมที่เป็นลำน้ำสำคัญของเมือง ในบริเวณตัวอำเภอเมืองนครไทยนั่นเอง

ที่ผมคิดเช่นนี้เนื่องมาจากพ่อขุนบางกลางท่าวอพยพมาตั้งกองกำลังอยู่ที่เมืองบางยางตั้งแต่ปี พ.ศ. ๑๗๗๘ และ พ่อขุนรามคำแหงมหาราชก็ประสูติเมื่อประมาณ ปี พ.ศ. ๑๗๘๒

เมื่อพ่อขุนบางกลางท่าวได้ครองกรุงสุโขทัย เมื่อปี พ.ศ. ๑๗๙๒ นั้น พ่อขุนรามคำแหง ก็อาจย้ายตามไปอยู่กรุงสุโขทัย เมื่อพระชนมายุ ๑๐ พรรษา

และ หลังจากนั้นท่านก็ได้เข้าศึกษาที่เมืองละโว้ ร่วมชั้นกับพระยาเม็งรายมหาราช และพ่อขุนงำเมือง แห่งเมืองพะเยา ณ สำนักพระสุตทันตฤๅษี

เมื่อประมาณ พ.ศ. ๑๘๐๑ เมื่อท่านมีพระชนมายุได้ ๑๙ พรรษา ได้ชนช้างชนะขุนสามชน เจ้าเมืองฉอด จนได้ครองราชย์ในปี พ.ศ. ๑๘๒๒ ถึง ๑๘๔๑ รวม ๑๙ ปี โดยประดิษฐ์ “ลายสือไทย” ในปี พ.ศ. ๑๘๒๖

จากลำดับเหตุการณ์ทั้งในเชิงเวลาและสถานที่ที่มีผู้สันนิษฐานไว้

แม้จะมีข้อสันนิษฐานทางประวัติศาสตร์ของไทย แตกต่างออกไป

แต่ภายใต้เงื่อนไขนี้

ผมจึงขอสันนิษฐานต่อว่า บริเวณวัดกลาง หรือใกล้เคียงบริเวณนั้นน่าจะเป็นสถานที่ประสูติของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชครับ

ไม่ทราบว่าท่านผู้รู้ มีข้อมูลชัดกว่านี้ไหมครับ

ขอบคุณมากครับ

และบังเอิญผมมีเหรียญประเภทนี้อยู่ชุดหนึ่ง ตั้งแต่สมัยที่ผมทำตัวเป็นนักสะสมเหรียญกษาปณ์

ได้มีคนนำมาให้ ผมก็เก็บไว้แบบนักสะสมมากกว่าที่จะนำมาใช้จริงๆ

เหรียญทั้งหมดเป็นเหรียญที่กำกับไว้ด้วยภาษาจีน

ด้านหลังของทุกเหรียญ มีสัญญลักษณ์หยินหยาง ล้อมรอบด้วยตราประจำนักษัตร

สำหรับคนที่เกิดปีขาล นั้น ผมได้ข้อมูลมาว่า

เหรียญที่ควรพกพาให้ถูกโฉลก ก็คือ

และ นักษัตรที่เป็นบริวารของคนปีขาล ก็คือคนปีจอ

สิ่งที่ควรพกพาเสริมบารมี ของคนปีขาลก็ยังมี สัญญลักษณ์รูปม้า

และ สัญญลักษณ์รูปหมู

โดยมี “กวนอู” เป็นเทพเจ้าประจำราศี

ที่อาจใช้รูป รูปหล่อ รูปแกะสลัก หรือลูกปัดที่มีรูปของกวนอู แขวนก็ได้

ลูกปัดรูปเทพเจ้ากวนอู

ผมได้ข้อมูลมาประมาณนี้ครับ

เนื่องจากผมมีพรรคพวกในวงการพระเครื่อง ที่รู้ว่าผมชอบพระ “ทวาราวดี” ก็เลยนำมาให้บ่อยมาก จนเกือบจะเป็นทุกวัน

ทำให้ผมสามารถศึกษารูปแบบของพระพุทธรูปได้

เช่น ที่ผมเคยเขียนไปแล้วก็คือ พระจุฬามณี ที่เป็นทั้งต้นแบบของพระนางพญา และพระพุทธชินราช และพระหลักๆของเมืองพิษณุโลก

พระจุฬามณี ที่เป็นต้นแบบของพระนางพญาพิษณุโลก

ลักษณะของซุ้มพระจุฬามณี ที่เหมือนซุ้มของพระพุทธชินราช จังหวัดพิษณุโลก

เมื่อหลายเดือนก่อนผมก็ได้ พระทวาราวดีของภาคกลาง ที่มีเค้าร่างของพระพุทธรูปศิลปะอู่ทอง

พระทวาราวดีไม่ทราบที่ ที่มีเค้าของพระศิลปะอู่ทอง

เมื่อเดือนที่แล้วก็ได้พระกรุดอยคำ ที่เป็นเค้าร่างของพระรอด

พระกรุดอยคำ ยุคทวาราวดี

เมื่อวันก่อนผมก็ได้พระทวาราวดี ที่เป็นเค้าร่างของพระร่วงนั่ง

พระทวาราวดี ไม่ทราบที่ ที่เป็นต้นแบบของพระร่วงนั่งสมัยลพบุรี

พระยุคทวาราวดี ไม่ทราบที่ ที่เป็นต้นแบบของพระร่วงยืนลพบุรี

เมื่อวานผมก็ได้พระทวาราวดี ที่มีลักษณะคล้ายพระศิลปะเชียงแสน (ดังรูป)

พระทวาราวดี ที่คล้ายกับพระศิลปะเชียงแสน

เมื่อมีเหตุการณ์คล้ายคลึงกันซ้ำๆ หลายครั้ง

ผมจึงได้สรุปคร่าวๆว่า พระทวาราวดี น่าจะเป็นต้นแบบของพระกรุในระยะหลังๆ ตั้งแต่ยุคลพบุรี เชียงแสน ลำพูน สุโขทัย และอยุธยาตามลำดับ

ที่เป็นวิวัฒนาการของศิลปของการสร้างพุทธรูปที่น่าศึกษาเป็นอย่างยิ่ง

ถูกผิดอย่างไรก็หวังว่าผู้รู้จะชี้แนะครับ

ในประเด็นการก่อกำเนิดของกรุง “สุโขทัย” ที่เราเริ่มนับว่าเป็น “ไทย” ซึ่งแม้ปัจจุบันผมก็ยังไม่ทราบว่าทำไมเริ่มจากยุคสุโขทัย

เพราะจากการศึกษาประวัติศาสตร์แถบนี้ ผมคิดว่าชนชาติที่เป็นต้นตระกูลของเรา น่าจะย้อนไปถึงยุคบ้านเชียงเป็นอย่างน้อย

แล้วก็ไล่เลียงมาถึงเมืองโบราณต่างๆต่อมาจากนั้น อีกหลายร้อยเมือง ที่ไม่ปรากฏชื่อจริง มีแต่นามสมมติแบบเดียวกับบ้านเชียง

หรือแม้กระทั่งใต้ถุนบ้านผมเองในปัจจุบันก็เป็นเมืองเก่า ที่กำหนดเป็นชื่อใหม่ว่า “โนนชัย”

แต่โดยยุคแล้วเราก็น่าจะนับย้อนไปถึงยุค ศรีเกษตร ยุคฟูนัน ยุคทวาราวดี ยุคลพบุรี อีกด้วย

ที่มีเมืองมีชื่อจริงปรากฏอยู่มากมาย เช่น จำปาศรี (นาดูน) คันธาระ (กันทรวิชัย) ฟ้าแดดสงยาง (กมลาไสย) ศรีมหาโพธิ์ ศรีมโหสถ ฯลฯ

แต่ก็ไม่เป็นไร จะเริ่ม สุโขทัยก็สุโขทัย

และเป็นเรื่องที่ผมไม่เคยทราบมาก่อนว่าเมืองบางยางอยู่ในหุบเขา แบบเดียวกับเมืองราด (ของพ่อขุนผาเมือง)

ที่น่าจะเป็นที่ที่เหมาะสมในการตั้งกองกำลังซ้องสุมผู้คน ที่คนภายนอกบุกรุกได้ยาก แต่บุกไปโจมตีผู้อื่นภายนอกหุบเขาได้ง่าย เพราะมีแนวเขาเป็นกำแพงเมืองตามธรรมชาติ

และเมื่อผมพยายามเชื่อมโยงทั้งสองเมืองเข้าด้วยกัน ก็พบว่า ทั้งสองเมืองเกือบจะเป็นเมืองแฝด

ที่อยู่ในหุบเขาทั้งคู่ ที่น่าจะติดต่อกันเป็นประจำ เมื่อจะต้องรบ ก็คงช่วยกันรบ

อนุสาวรีย์ พ่อขุนบางกลางท่าว

ประวัติย่อของพ่อขุนบางกลางท่าว

จากประวัติที่ว่า มีการซ่องสุมไพร่พล ข้อนี้ผมเพิ่งทราบ เพราะที่เรียนมาก็แค่เป็นเจ้าเมืองที่ถูกกดขี่ ต้องส่งเครื่องราชบรรณาการมากมาย จึงยกกำลังเข้าสู้

ที่อาจแตกต่างไปเล็กน้อย

และการยกไปตีเอากรุงสุโขทัย (เมืองหน้าด่านของขอม) ก็เป็นเรื่องใหม่ที่ผมเพิ่งเข้าใจ

ว่า เดิมที่นั่น คงจะเป็นเมืองขอม เมื่อยึดได้ก็ตั้งเป็นเมือง “ไทย” โดยถือว่าราชวงค์และพสกนิกรของพ่อขุนบางกลางท่าวเป็น “ต้นตระกูลไทย”

แล้วครองราชต่อมาอีกหลายรัชกาล จนกะทั่งศูนย์ขั้วอำนาจเปลี่ยนไปเป็นกรุงศรีอยุธยาในเวลาต่อมา

ที่ผมคิดว่าคนกลุ่มนี้ก็น่าจะเป็นเผ่าไทยเช่นเดียวกัน

แต่ทำไมเราจึงไม่นับเผ่าไทยเหล่านั้นเป็นต้นตระกูลไทยด้วย

ข้อนี้ผมก็ยังคงเป็นข้อสงสัยเช่นเดิม

แต่ เอาเป็นว่า

พ่อขุนบางกลางท่าว หรือพ่อขุนศรีอินทราทิตย์นั้น ได้มีชัยภูมิของการตั้งกองกำลังที่ดี อยู่ในหุบเขา มีแนวเขาเป็นกำแพงเมือง เข้าออกยาก

สามารถรบได้ดี จนได้ชัยชนะเหนือ “ขอม” และควบคุมเมืองอื่นๆ ให้อยู่ใต้อำนาจ จนมีการเปลี่ยนแปลงศูนย์อำนาจในระยะต่อๆมา

นี่คือบทเรียนที่ผมได้จากการไปกราบไหว้อนุสาวรีย์ของท่าน

ที่วัดกลาง อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ครับ

วันหลังจะไปเยื่ยมชมเมืองราด และเมืองศรีเทพ ที่ผคิดว่าน่าจะไขปริศนาได้อีกหลายประเด็นครับ

แล้วจะมาเล่าให้ฟังครับ

ที่เป็นสื่อสำคัญทำให้ให้เรา “รู้ตัว” “รักษาตัวเอง” และ “เอาตัวรอด” ในสถานการณ์ต่างๆ ได้อย่างน่าทึ่งจริงๆ

มี ประเด็นหนึ่งที่น่าสนใจมากคือ ความสามารถในการรับรสชาติอาหาร ที่เป็นสื่อของความ “อร่อย” ว่าคืออะไร เกิดขึ้นได้อย่างไร มีอะไรเป็นตัวกระตุ้นระบบทำงาน มีไว้ทำอะไรในระบบของสิ่งมีชีวิต

หลัง จากการวิเคราะห์ประเด็นทางชีววิทยาและวิวัฒนาการ เราได้ข้อสรุปว่า แท้ที่จริง “ความอร่อย” ก็คือการรับรู้ว่ามี “กลูตาเมท” ในอาหารชนิดนั้นๆ

แล้ว “กลูตาเมท” มีประโยชน์ต่อระบบการบริโภคอาหารของสิ่งที่มีชีวิต อย่างไร

เรา เริ่มวิเคราะห์แบบสืบค้นต่อไป ก็พบว่า “กลูตาเมท” จะมีมากในเนื้อเยื่อของสิ่งมีชีวิตที่มีกิจกรรมสูง เมื่อมีกิจกรรมสูง ก็น่าจะมีสารอาหารมาก เมื่อมีสารอาหารมาก ก็มีคุณค่าควรแก่การบริโภคมาก

คิดไปแล้วน่าทึ่งจริงๆ ทางด้านวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิต ช่างชาญฉลาดจริงๆ

แสดงว่า ความอร่อยน่าจะเป็นระบบการรับรู้ที่ช่วยให้เราบริโภคอาหารที่มีคุณค่าโดยแทบไม่ต้องใช้ความรู้ทางโภชนาการอะไรเลย ก็ได้

ไม่ต้องมีความรู้อะไรมาก แค่ “อร่อย” แบบธรรมชาติ ก็มีโอกาสได้สารอาหารดีๆ ที่สุดที่มีในอาหารประเภทนั้นแล้ว

แต่ต้องเป็น “ความอร่อย” ตามธรรมชาติ ไม่มีการ “ปรุงแต่ง” หรือ “ใช้สารเคมีหลอกตัวเอง”

ในอีกมุมหนึ่ง การรับรสชาติน่าจะกลไกธรรมชาติในการป้องกันการบริโภคสารพิษ อาหารบูดเน่า ที่อาจเป็นอันตรายต่อร่างกายได้

แต่

ใน ในสังคมของเรากลับหาวิธี “หลอกตัวเอง” ด้วยการปรุงแต่งรสชาติอาหารโดยวิธีต่างๆ เพื่อ ทำอาหารให้เสมือนหนึ่ง “มีคุณค่า” ทางโภชนาการ กระตุ้นการบริโภค ด้วยเครื่องปรุงรสต่างๆ

ตั้งแต่สมัยโบราณมาก็ใช้ เกลือ น้ำตาล เครื่องเทศ ที่บางอย่างก็อาจมีคุณค่าทางโภชนาการ หรือด้านเภสัชกรรม แต่หลายๆอย่างก็ไม่ค่อยมีประโยชน์ และอาจเป็นพิษเป็นภัยก็เป็นได้ เช่นการบริโภคอาหารรสจัดทั้งหลายนั้น เป็นการหลอกตัวเองอย่างสุดๆ และน่าจะมีผลเสียมากกว่าผลดี

ใน ปัจจุบัน เรายังมีการผลิตสารเคมี “กลูตาเมท” เพื่อใส่ในอาหารแบบ “ยิงหมัดตรง” หลอกตัวเองอย่างสุดๆ ว่า อาหารที่ตนเองรับประทานนั้นมี “กลูตาเมท” ที่เป็นตัวชี้วัดทางธรรมชาติ และชีววิทยา ว่า มีคุณค่าทางโภชนาการ โดยที่ สิ่งที่จะบริโภคนั้น อาจจะไม่ใช่อาหาร หรือ ไม่มีคุณค่าทางโภชนาการแต่อย่างใด

และพบว่า การหลอกตัวเองในลักษณะนี้ มีอยู่ในทุกรูปแบบ ทั้ง สัมผัส รูป รส กลิ่น เสียง

ทั้งๆ ที่ ระบบประสาทเหล่านี้ น่าจะมีไว้เพื่อการรับรู้ธรรมชาติ สิ่งที่เป็นอยู่รอบตัวเรา เพื่อให้เราได้รู้ตัวว่า เรากำลังเผชิญอะไรอยู่ และควรตอบสนองอย่างถูกต้องได้อย่างไร ทั้งการตอบรับ การวางเฉย หรือปฏิเสธ

แต่ มนุษย์เรากลับใช้สมอง ใช้ความรู้เพื่อจะหลอกตัวเองให้ไม่รู้ตัว ด้วยการปรุงแต่งอย่างเทียมๆ ให้เกิดการบริโภคอย่างผิดๆ ทั้งโดยรู้ตัวและไม่รู้ตัว

ตั้งแต่ การปรุงอาหาร ที่ส่วนใหญ่ก็ “หลอก” แบบ “หวังดี” ที่บางทีก็เกิด “ผลร้าย” ไปจนถึง การปรุงรสสารพิษ สารเสพติด (เช่น แอลกอฮอล์ นิโคติน แอมเฟตามีน ฯลฯ) ให้บริโภคง่ายขึ้น ที่ไม่ทราบว่า “หวังดี” หรือ “หวังร้าย” กันแน่

แต่ ผมกลับคิดว่า เราน่าจะเน้นความพยายามเข้าใจตนเอง เข้าใจธรรมชาติ ใช้ความรู้ เทคโนโลยีเพื่ออยู่กับธรรมชาติแบบ “ไม่หลอกตัวเอง” น่าจะดีกว่า

สิ่ง ที่ครอบครัวของผมเลิกไปนานกว่า ๒๐ ปีแล้วก็คือ ไม่สนับสนุน และไม่บริโภคสารเคมีปรุงรส อาหารซอง หรือน้ำอัดลมใส่สี ใส่กลิ่น ใส่สารปรุงรส และสารกันบูดเน่า ที่หลอกให้เราบริโภคสิ่งที่ไม่ค่อยเป็นประโยชน์

และ เราเชื่อว่าสิ่งเหล่านี้มีโทษ มากกว่ามีประโยชน์

ส่วน ตัวผมเอง แม้แต่ยาแก้ไข้แก้ปวด ที่หลอกตัวเองว่า “ปกติดี” ผมก็ไม่รับประทาน เพราะผมอยากรู้ว่าตอนนี้ ร่างกายกำลังเป็นอะไร มากแค่ไหน ที่ตรงไหน

ที่ผมคิดว่าดีกว่า “การปิดบังตัวเอง ไม่ให้ตัวเองรู้ ว่าตัวเองกำลังเป็นอะไร”

ข้อนี้ก็แล้วแต่ความชอบส่วนบุคคล ที่ไม่จำเป็นต้องว่าอะไรดีไม่ดี

แต่ผมคิดว่า การใช้ความรู้และเทคโนโลยี เพื่อการหลอกตัวเอง ปิดบังตัวเอง หรือแม้กระทั่งทำลายตนเอง ไม่น่าจะดีสักเท่าไหร่

ผมไม่เห็นด้วยอย่างยิ่งเลยครับ

ผมมีความตื่นเต้นมากเป็นพิเศษที่จะได้มีส่วนร่วมในโอกาสสำคัญนี้ โดยมีการวางแผนการเดินทางไปในช่วงที่มีงานแต่งงานของลูกชายท่านอัยการชาวเกาะ ที่ภูเก็ต

ท่านครูบาสุทธินันท์ ก็ได้แสดงความจำนงเข้าร่วมกิจกรรมนี้ในช่วงขากลับจากภารกิจสำคัญ โดยมาแวะพักที่บ้านพี่สาวของท่านอาจารย์แฮนดี้เป็นฐานการประสานงาน

เราเริ่มจากการสำรวจสภาพพื้นที่เพื่อความเข้าใจของเราเอง

ทำให้ทราบว่า

• พื้นที่เดิมของโมถ่ายเป็นพื้นที่ทำนา แต่ได้ปรับไปเป็นสวนยางพาราและสวนปาล์มน้ำมันเกือบทั้งหมด
• 
• เหลือคนทำนาไม่กี่คน และมีนาเพียงแปลงเล็กๆที่เหลืออยู่
• 
• นอกนั้นเป็นแปลงปลูกยางพารา ปาล์ม และนาร้าง
• บ้านทรงเดิมๆ และบ้านรุ่นใหม่หลังใหญ่ๆ หลายหลังแทบไม่มีคนอยู่อาศัย
• 
• 
• มีการจ้างแรงงานต่างชาติเข้ามาทำงานแทนคนในพื้นที่

ที่มีลักษณะเป็นตัวแทนที่ดีของสังคมภาคใต้ในปัจจุบัน

ที่มีปัญหาด้านการใช้ที่ดิน เศรษฐกิจ และสังคม ที่สวนกระแสกับการพัฒนาระบบเศรษฐกิจพอเพียงของประเทศ

อันเนื่องมาจาก

• การพัฒนาการพึ่งพาภายนอก
• ทั้งอาหาร และแรงงาน

ดังนั้น

การตั้งศูนย์เรียนรู้จึงเป็นสิ่ง “ท้าทาย- challenging” พอสมควรว่า

ถ้าทำได้จริงก็จะเป็นความหวังของภาคใต้ และของประเทศ

ที่จะพยายามพัฒนา

• ระบบเกษตรอินทรีย์
• การฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ ดิน น้ำ ป่า
• การผลิตข้าวเพื่อการบริโภค
• การพึ่งพาตนเองด้านพลังงาน
• การฟื้นฟูหัตถกรรม และ
• การพัฒนากลุ่มและการรวมกลุ่ม

โดยมีท่านนายก อบต. ให้การสนับสนุนอย่างใกล้ชิด เข้าร่วมประชุม ปรึกษาหารือกันอย่างเอาจริงเอาจัง

มีแกนนำด้านการประชาสัมพันธ์ของตำบลเป็นกำลังหนุน

และอาจารย์แฮนดี้ก็กำลังทำงานแปลงโฉมตัวเองจากอาจารย์มหาวิทยาลัย ไปเป็นเกษตรกร เพื่อจะทำนาคล้ายๆกับที่ผมทำที่ขอนแก่น โดยปัจจุบันได้วางตัวเป็นแกนนำในการเชื่อมโยงประสานกลุ่มเฮฮาศาสตร์ลงไปช่วย

ฐานแนวคิดที่สำคัญก็ได้มาจากวัดธารน้ำไหล (สวนโมกข์) ที่อยู่ใกล้ๆ

ดูแล้วก็น่าจะมีความพร้อมพอสมควร

แต่สิ่งที่ท้าทายที่เหลือก็คือ

ชุมชนจะสามารถระดมทรัพยากรที่เหลืออยู่ เพื่อกลับมาฟื้นฟูระบบเกษตรกรรม สังคม ทรัพยากร และสิ่งแวดล้อมให้เป็นตัวอย่างของระบบเศรฐกิจพอเพียงได้อย่างไร

ถ้าได้ ก็จะเป็นตัวอย่าง และเป็นศูนย์เรียนรู้ที่มีพลังจริงๆ

ผมจึงมีความหวังเป็นอย่างยิ่งว่า

แผนงานการจัดตั้งศูนย์เรียนรู้ที่กำลังทำอยู่ จะเป็นจริงและผลิดอกออกผลตามที่ตั้งใจไว้

ผมได้แจ้งกับทางทีมงาน และอาจารย์แฮนดี้ว่า

พร้อมที่ช่วยเหลือในทุกเรื่อง และทุกโอกาส

เห็นว่าจะมีการจัดเฮฮาศาสตร์สัญจรในครั้งต่อไปที่ไชยา เพื่อสนับสนุนการพัฒนาศูนย์เรียนรู้นี้

ผมขอไปด้วยนะครับ และจองที่ล่วงหน้าให้กับคนที่รู้ใจสักสองที่นะครับ อิอิ

ผมรู้สึก (เพี้ยง! ขอให้ผิดเถอะ) ว่า

• เรามีครูจำนวนหนึ่งที่สอนแบบ “ซังกะตาย”
• สอนเพราะมีหน้าที่ หรือได้รับคำสั่งให้ต้องสอน
• สอนเพราะทำมาหากินอย่างอื่นไม่เป๊น หรือ
• สอนเพราะบังเอิญสอบผ่านเข้าไปเรียนวิชาครู และสอบบรรจุได้ เป็นครู โดยไม่เคยคิดอยากจะเป็นครู ทั้งก่อนเรียนครู เมื่อกำลังเรียนครู และเมื่อสอบบรรจุได้เป็น “ครู”
• ที่โดยรวมเป็นครูที่ไม่อยากสอน
• จึงไม่ใฝ่หาเทคนิดการสอน ความรู้ในการสอน และเอาใจใส่ในการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นในการสอน (การวิจัยในห้องเรียน)
• ไม่พัฒนางานของตัวเอง เน้นการท่องหนังสือที่พอมี หรือคิดขึ้นเอง (แบบไม่มีหลักการพื้นฐานใดๆ) ไปสอน

ทีนี้ทางฝ่ายนักเรียนก็ “สักแต่ว่า” ทำอย่างไรก็ได้ที่ทำให้ผ่านวิชาตามหลักสูตร หรือต้องเรียน เข้าเรียนบ้าง ไม่เข้าบ้าง ทำพอให้ผ่านการสอบ ความรู้จะได้ไม่ได้ ไม่ใช่สาระ

• วิชาไหนผ่านง่ายได้คะแนนดีก็ไปเรียนวิชานั้น โดยไม่สนใจว่าจะได้ความรู้อะไร
• โดยเฉพาะเมื่อมีการให้คะแนนแบบอิงกลุ่ม นักเรียนจะพยายามเกาะกลุ่มกันให้แค่พอผ่าน ก็จะได้เกรดดี เพราะผูสอน “ให้ตก” ไม่ได้ ถ้าขืนให้ ก็มาหนักเรื่องซ่อมวิชาอีก ทำให้ผู้สอนที่กลัวงานหนัก จะพยายามให้ “ผ่าน” ไว้ก่อน คุณภาพเป็นอย่างไร ไว้ว่ากันทีหลัง ที่ส่วนใหญ่ก็ไม่มีการตามประเมิน ว่าหลังเรียนวิชานั้นไปแล้ว ๕ ปี ๑๐ ปี ผู้เรียนเหลืออะไรติดอยู่บ้าง นอกจากได้คะแนน”ผ่าน”

พอขนมผสมน้ำยาแบบนี้ ผลลัพธ์เป็นอย่างไร

ไม่อยากคิดเลย เท่าที่เห็นก็ไม่อยากมอง เพราะไม่อยากเสียกำลังใจในการเตรียมสอน

“นักเรียน” ที่ไม่อยากเรียนนั้น อย่างมากจะเข้าห้องเรียนพอให้มีสิทธิ์สอบ เน้นท่องไปสอบมากกว่าที่จะเรียนรู้อะไร พอสอบผ่าน ก็ทิ้งทุกอย่าง

แล้วเขาจะมีความรู้อะไร ทำอะไรได้ ให้กับตัวเอง และสังคม

ผมไม่เข้าใจ

นี่คือสิ่งที่ผมคิดไม่ออกจริงๆ ว่าทางออกคืออะไร

เพียงแต่หวังว่า “ที่ผมเล่ามานั้น” ผิดทั้งหมด

หวังแต่แค่นี้เองครับ

สวัสดีครับ

การเดินทางไปประเทศเอธิโอเปียในครั้งนี้ ถือเป็นครั้งแรกของผมในประเทศนี้ และเป็นครั้งที่ ๔ ในทวีปอัฟริกา

ที่ผ่านมา ๓ ครั้ง ผมก็ได้มีโอกาสเรียนรู้สังคมและวิถีชีวิตของแต่ละประเทศ แบบ “เท่าที่จะทำได้” โดยอาศัยการสร้างเพื่อน ที่ทำให้เขาเล่าชีวิต และความเป็นมาของประเทศเขา ได้ดีนอกเหนือจากการอ่านจากเอกสาร และอินเตอร์เน็ต ที่อาจจะครอบคลุมบางมุม และขาดบางประเด็น หรือขาดรายละเอียดในประเด็นที่เราสนใจ

โดยเฉพาะเรื่องชนเผ่านั้น จะไม่ค่อยมีปรากฏในข้อมูล เพราะบางแห่งถือว่าเป็นการแบ่งแยก ที่ทำให้เกิดปัญหาทั้งทางด้านปกครองและระบบเศรษฐกิจ การนำเสนอทางเอกสารทั่วๆไปจึงจะไม่เน้นตรงนี้ นอกจากงานวิจัย และราบงานการพัฒนาที่เจาะลงลึกทางสังคม ที่อาจจะให้รายละเอียดได้ดีพอสมควร

จากข้อมูลเอกสารที่ผมอ่านก่อนเดินทางมาเอธิโอเปีย เขาบอกว่า มีตั้ง ๘๐ เผ่า ๘๐ ภาษา แล้วก็ไม่พูดอะไรมากกว่านั้น ทำให้ผมต้องจินตนาการต่อเอาเองว่าเขาจะอยู่จะกินกันอย่างไร

โดยอาศัยประสบการณ์เก่าๆที่เคยมี ตั้งแต่สมัยไปเรียนออสเตรเลีย (ที่ผมไปตีสนิทกับชนเผ่าอะบอริจีนิส) อินโดนีเซีย อินเดีย จีน ศรีลังกา อเมริกา อังกฤษ อัฟริกาใต้ เวียตนาม พม่า เขมร ลาว หรือแม้กระทั่งของไทยเราเอง ที่มีช่องว่างของการสื่อสาร ความเข้าใจกัน ความเชื่อ ประเพณี วัฒนธรรม ที่ทำให้ “ไม่กลมกลืน” ที่เป็นบ่อเกิดของความขัดแย้งทางสังคมและการปกครอง ที่ขึ้นอยู่กับความเข้มแข็ง และความเป็นผู้นำ ความเป็นผู้ตาม ความสามารถในการปกครอง และการยอมรับการปกครองของเผ่าอื่นๆ

เมื่อผมได้รับข้อมูลว่ามี ๘๐ เผ่า ๘๐ ภาษา ผมคิดได้ทันทีว่า “ศักยภาพ” ของความขัดแย้งต้องมีสูงแน่นอน

ขึ้นอยู่กับความสามารถในการบริหารของผู้นำ ที่ลุงเอก (พลเอกเอกชัย) ได้พยายามช่วยเหลือสังคมไทยและสังคมโลก ผ่านหลักสูตรฝึกอบรมที่สถาบันพระปกเกล้า นั่นแหละครับ

แม้เมืองไทยเราพยายามที่จะไม่แบ่งแยกกันให้ชัดมากก็ยังมีปัญหาพอสมควร

แล้วนี่เขาประกาศชัดแบ่งกันชัดอย่างนี้ มีทั้งฝ่ายรัฐบาล ฝ่ายตรงข้าม ปัญหาใหญ่กว่าเราแน่ๆ

นี่คือที่มาของการสรุปผลจาก “ข้อมูลมือสอง”

ทีนี้พอผมเริ่มถามเรื่องของความอดอยาก

ประเด็นของชนเผ่าก็เริ่มชัดขึ้นมา

ผู้สันทัดกรณี ที่ผมไปคุยด้วย เขาว่ามีหลายชนเผ่าที่ต่อต้านรัฐบาล มีการปิดกั้นไม่ให้รถ และเจ้าหน้าที่ของรัฐบาลผ่าน จึงกลายเป็นพรมแดนซ้อนพรมแดน เกิดขึ้นในประเทศของเขา มีการต่อสู้กันเอง และต่อสู้กับรัฐบาลอีกต่างหาก

ทำให้ข้อมูล ความรู้ ความเข้าใจ และการทำงานของเจ้าหน้าที่รัฐบาลจำกัดอยู่เฉพาะในวงพื้นที่ และกลุ่มชนเผ่าที่เขาคุยได้

ทำให้ผมเริ่มเข้าใจปัญหาสภาพมากขึ้น ว่าทำไมจึงมีปัญหาทางสังคมและการอดอยากในประเทศนี้

ที่มีทั้งปัญหาทางประวัติศาสตร์การต่อสู้ แก่งแย่ง แข่งขัน เหยียดหยัน ซึ่งกันและกัน

และยิ่งมีปัญหาการยุยงส่งเสริมจากประเทศเพื่อนบ้านอีกด้วยทั้งทางการสนับสนุนขยายความขัดแย้ง และทางการสร้างปัญหาเพิ่มเติมด้านต่างๆ

พอมองตรงนี้ ผมเห็นภาพความขัดแย้ง ที่เป็นที่มาของกระแสข่าวได้ชัดเจนมากขึ้น

กลุ่มองค์กรต่างประเทศ และองค์กรพัฒนาเอกชน จึงมักนำเสนอภาพของประเทศ คนละภาพกับทางรัฐบาล ด้วย “จุดเน้น” และ “ค่าเฉลี่ย” จากข้อมูลคนละชุดกัน

จะทำอย่างไรให้ข้อมูลแต่ละชุดใกล้เคียงกัน อันนี้ผมว่าไม่ง่าย แม้แต่เมืองไทยเรายังทำไม่ได้เลย แค่ไม่กี่ภาษา และชัดๆ ไม่กี่กลุ่ม

นี่คือข้อสรุปของสถานการณ์ที่ทำให้เกิดปัญหาต่างๆในเอธิโอเปีย

ว่าจะเขียนให้จบถึงเรื่องสาวๆ เอธิโอเปีย ยกไว้พรุ่งนี้แล้วกันนะครับ

ให้ดูรูปอ่อยไว้ก่อนนะครับ

สวัสดีครับ

ก่อนจะเดินทางไปประเทศเอธิโอเปีย เพื่อนต่างชาติที่ทำงานด้วยกัน และแม้กระทั่งครอบครัวของผมก็เตือนผมให้นำหม้อข้าว ข้าวสาร และอาหารแห้งมาเตรียมไว้รับประทานเอง เพื่อป้องกันความ “อดอยาก”

ดังที่มีข่าวเสมอๆ ทุกวันว่า ประเทศนี้ อดอยากขาดแคลน ยากจน

ในตอนเตรียมตัวเดินทางนั้น ด้วยความรีบร้อนแบบ “วินาทีสุดท้าย” ก็เลยข้ามประเด็น “อาหาร” ไป

ในใจขณะเตรียมตัวจัดกระเป๋าเดินทางนั้น ก็คิดว่า ถ้า “ขาดแคลน” จริงๆ ผมมีแผนจะทำ ๒ อย่าง

1. ลดน้ำหนักให้ได้ตามแผนที่วางไว้นานมาแล้ว ให้ต่ำกว่า ๗๐ กก. (ตอนนี้ นน. เกิน…. เท่าไหร่ไม่บอก อิอิ)

2. ไปปฏิบัติธรรมด้านการบริโภคอาหาร (มีอะไรก็บริโภค ไปตามนั้น ทั้งจำนวน ชนิด และรสชาติ) และถ้าจำเป็นก็ลดการบริโภคให้เหลือมื้อเดียว แบบถือศีลแปด ไปซะเลย

และคิดว่า ถ้าคนที่เชิญผมไปประชุมจะปล่อยให้ผมอดอยาก ก็จะได้รู้กันในครั้งนี้ คราวหน้าจะได้ไม่ต้องคบกันอีก

ดังนั้นสาเหตุหนึ่งที่ไปขึ้นเครื่องบินช้าก็คือ ตั้งใจ เตรียมตัวที่จะเดินทางไปเผชิญสภาพการ “ขาดแคลน” จึง ค่อยๆ ละเลียดรับประทานอาหารที่เก็บมาจากนา และ “ข้าวกล้อง” แบบ “พุงกาง” รองรับวิกฤติ เลียนแบบพระมหาชนก ตอนเรือแตก เลยละครับ ทำให้รับประทานอาหารได้มาก (จริงๆ) แบบ หมดหม้อเลยละครับ

(แต่ พอถึงสนามบิน ก็ยังแอบซื้อกล้วยฉาบ ถุงละครึ่งกิโลกรัม ราคาตั้ง ๑๐๐ บาท ใส่กระเป๋าเดินทาง แบบ “เผื่อว่า” ไว้เหมือนกัน และตอนนี้ก็ยังไม่ได้เปิดเลยครับ)

ด้วยความกังวลเล็กๆในใจ เจอใครก็ถามดะ ตั้งแต่บนเครื่องบินมาเลย ว่าประเทศนี้ ขาดแคลนแค่ไหน

ก็ได้ความ (แบบข้อมูลมือ ๒) ว่า

• เคยขาดแคลน
• แต่ตอนนี้ดีขึ้น
• สงครามก็ไม่มีแล้ว
• แถมมีความช่วยเหลือจากประเทศผู้ร่ำรวยน้ำมันมาช่วยอีกมากมาย เพราะเขาถือว่าเป็นคนศาสนาเดียวกัน อย่างที่เล่าไปวันก่อนนั้นแหละครับ

หลังจากมาถึงประเทศเอธิโอเปีย ผมก็ตั้งใจว่าจะศึกษาข้อมูลเรื่องนี้ให้ได้ ว่าสาเหตุของการขาดแคลนที่ว่านั้นคือ อะไรกันแน่

พอเครื่องบินจะลงตอนหกโมงเช้ากว่าๆ ก็เริ่มมองเห็นสภาพภูมิประเทศ

ใจผมคิดว่า น่าจะมีแต่ทะเลทราย อะไรประมาณนั้น (อุตส่าห์จองที่นั่งริมหน้าต่างตั้งแต่ตอนไปรับตั๋วเครื่องบิน กะถ่ายรูปวิวตอนเช้า ซะด้วย)

แต่พอมองออกไป กลับเป็นพื้นที่เขียวชอุ่มไปหมด พยายามถ่ายรูป ก็ได้แค่ลางๆ ไม่ชัด เสียดายจริงๆ เพราะเมฆมาก และฝนก็ปรอยๆ

พอมาถึงที่พักก็รีบสังเกต ดูดิน ดูต้นไม้ ดูน้ำ ดูสภาพฝน ก็ได้ความว่า

· ดินดำแบบเดียวกับดินลพบุรีของเราเลย ไม่ยักกะเป็นดินทรายอย่างที่คิด

· ต้นไม้ที่อยู่ใกล้ๆ ที่พักก็มีตะไคร่น้ำ และ ไลเคน (Lichens) ตามลานปูนในสนามที่เขาแต่งไว้ ก็มีมอส (Mosses) คลุมเต็มไปหมด หญ้าก็เขียวสด แบบไม่มีร่องรอยการให้น้ำ แสดงว่า ความชื้นที่นี่สูงมาก

· อากาศเย็นประมาณ ๑๑- ๑๕ องศา แต่บางวันที่แดดจัด อุณหภูมิจะขึ้นถึง ๒๕ องศาเซลเซียส

เอ๊ะ หรือว่า อากาศเย็นเกินไป เมฆมากเกินไปเลยผลิตอาหารไม่ค่อยได้

แต่ก็ไม่น่าจะใช่ เพราะยุโรปเย็นกว่านี้ แสงน้อยกว่านี้ ก็ยังผลิตได้นี่นา

จะว่าเทคโนโลยีไม่พอ ก็ยิ่งไม่น่าจะใช่ เพราะคนที่นี่ครอบครองพื้นที่ ต้นแม่น้ำไนล์ และอยู่กันมายาวนานกว่า ๓๐๐๐ ปี พอๆ กับ ประเทศอียิปต์ ไม่แน่จริงคงสูญพันธุ์กันไปหมดแล้ว

ด้วยความไม่รู้ ไม่เข้าใจ เลยใช้วิธีถามดะ ตั้งแต่เด็กเสิร์ฟ กุ๊ก คนที่เจอที่ร้านอาหาร ว่าที่นี่อดอยาก จริงหรือไม่ เพราะอะไร

ตั้งแต่ไปโรงอาหารรวม ที่ศูนย์วิจัยที่เขาจัดประชุม ก็เริ่มสังเกต และถามๆๆๆ และถาม

เห็นเขาจัดอาหารพื้นเมือง ปนกับแบบตะวันตก ให้นักวิจัยนานาชาติ ก็เดาไปว่า

อาจเป็นการจัดแบบ “เอาใจ” ต่างชาติ ละมั้ง

เพราะอาหารมีมาก แบบเหลือเฟือ กินแบบ Buffet ได้ไม่อั้น ทุกมื้อ

…………………………………………….

ผมก็เลยคิดไปเองว่า

ทำไมต้องเอาใจต่างชาติขนาดนั้น ทั้งที่ประเทศตัวเองก็อดอยาก น่าจะจัดแบบตามมีตามเกิด หรือ อย่างน้อย ก็ประหยัดกว่านี้หน่อย

พอได้พบกับนักวิจัยชนเผ่า “อัฟริกา” ไม่รู้ใครเป็นใคร ชาติไหนบ้างผมแยกไม่ออก

ผมก็โยนคำถามแบบเป็นขบวน หนึ่ง สอง สาม สไตล์นักสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง

โดยอาศัยหลักที่เรียน สอน และพัฒนามาด้วยตนเอง เป็นเวลาหลายปี

ที่

· เริ่มจาก “ข้อมูลที่มีอยู่แล้ว” –ขาดแคลนแบบอดตาย ที่ดินเสื่อมโทรม

· ตามด้วย “สังเกต”-อุดมสมบูรณ์ ดินดี น้ำดี อากาศก็ดี

(อ้าว ทำไมขัดแย้งขนาดนี้ แล้วจะเดินต่ออย่างไร)

ผมเลยย้อนกลับไปใช้ข้อมูลมือสอง ว่า “มีการสู้รบ และกีดกันผลประโยชน์ของชนเผ่าต่างๆ” ที่ได้ข่าวมาเสมอๆ แทน-คิดเข้าข้างตัวเองไปโน่น

(ก็ไม่ทราบจะคิดอย่างอื่นๆ ได้อย่างไร คิดได้แค่นั้นจริง)

· จึงตามด้วยการ “สัมภาษณ์” ดะ (แบบกึ่งโครงสร้างด้วยนะครับ)

ผมเริ่มพบว่าข้อมูลสัมภาษณ์สอดคล้องกับการสังเกต ก็คือ

“ดี ไม่มีปัญหา”

อ้าวแล้วข้อมูลมือสอง มายังไง “อดอยาก ยากจน”

ผมไม่รีรอ รีบถามดะ ว่า “คุณคือใคร ชาติไหน”

ถ้าบอกว่าเป็นชาวเอธิโอเปียแล้ว ผมจะโยนคำถามเรื่องเกษตรกรรม และอาหารทันที

แต่ก็แบบนิ่มๆ ค่อยๆถาม ไม่ด่วนสรุป (แบบเดียวกับที่ผมสอนคนอื่น- ผมจะด่วนสรุปเองก็อายตัวเองครับ)

ก็ได้ความว่า

เกษตรกรรมของประเทศเอธิโอเปีย มีการปลูกพืชอาหารประเภทธัญพืช พืชหัว ข้าวโพด ผักต่างๆ ผลไม้ ไม้ดอก ไม้ประดับ และ เลี้ยงสัตว์ ได้ดี

แต่เนื่องจากมีประชากรมุสลิมมากพอสมควร จึงไม่ค่อยมีสุกร มีแต่วัว แพะ แกะ ลา (ไว้ขนของ- เสียดายถ่ายไม่ทัน รถวิ่งเร็ว)

การบริโภค ก็มีทั้งทำเป็นแผ่นแป้งทอดแบบโรตี เรียกว่า อินเจอรา (Injera) ทำจากเมล็ดธัญพืชที่เรียกว่า Teff ทอดหน้าเดียวแบบ pancake เวลารับประทาน จะรองบนจาน แล้วตักอาหารอื่นๆ วางไว้ข้างบน ทานด้วยมือเป็นส่วนใหญ่

อาหารอื่นๆทีนิยม ก็มีผักสลัดแบบต่างๆ เนื้อตุ๋น ถั่วตุ๋น (lentil) ปรุงรสเผ็ดคล้ายอาหารไทย แต่มีเครื่องเทศมากแบบอาหารแขก

ข้าวมีบ้าง แต่เขาว่าซื้อมาจากแถวบ้านเรา เลยแพง และเป็นอาหารคนมีเงิน

ดังนั้น ผมสังเกต (อีกแล้ว) ว่าเวลาคนเอธิโอเปียมารับประทานอาหารแบบ Buffet จะเน้น “ตักข้าว” มากกว่าจะหยิบ “อิจารา” คงเป็นแบบ “กินของแพงและหายากไว้ก่อน” ละมั้ง (แบบเดียวกับที่ผมเน้นหยิบ ปลาดิบ อาหารญี่ปุ่น ตอนไปทานอาหาร buffet ตามโรงแรม ในเมืองไทย อิอิ)

หลังจากได้ข้อมูลเบื้องต้น และ มั่นใจว่า “ไม่น่าจะพลาด” ว่า

“เอธิโอเปียโดยรวม ไม่ได้ขาดแคลนอาหาร” ตาม ข้อมูลมือสอง ที่ได้ยินมา

การขาดแคลนมีอยู่บ้างแถบชายแดนกับโซมาเลีย ที่มีปัญหาการต่อสู้ของชนเผ่า ทำให้ไม่มีเวลาทำมาหากิน และมีปีญหาภายในเชิงชนเผ่า ที่รัฐบาลกระอักกระอ่วนใจในการแก้ไขปัญหา และยังมีปัญหาการช่วยเหลือจากต่างประเทศ ที่ทำให้การจัดการปัญหาภายในทำได้ยากขึ้นไปอีก

ก็เริ่มมั่นใจ ยิงคำถามแบบฟันธง ไปกับสมาชิกชาวเอธิโอเปีย ว่า

“ทำไม จึงมีข่าว และข้อมูลออกไปทั่วโลก ว่า เอธิโอเปียโดยรวม อดยาก”

นักวิจัยที่ทำงานด้านประชาสัมพันธ์ตอบผมแบบฟันธงเหมือนกันว่า

“เป็นการเลือกมุมที่แย่ของประเทศมานำเสนอ”

เขายอมรับว่า

อาจจะมีคนที่อดอยากอยู่บ้างในชนบทห่างไกล ที่ต้องอดมื้อกินมื้อ ที่มีทุกแห่ง ทุกชนชาติในโลกนี้ แม้กระทั่งอังกฤษ อเมริกา หรือประเทศที่ร่ำรวยขนาดไหนก็ตาม ก็อาจจะมีครอบครัวแบบนี้อยู่บ้าง “เป็นธรรมดา” และยิ่งมีปัญหาการต่อสู้และชนเผ่าเข้ามาอีก ทำให้การแก้ปัญหายากยิ่งขึ้น

แต่ด้วยการช่วยเหลือจากแหล่งต่างๆ นั้น ทำให้ในเขตทีลำบากที่สุด วันหนึ่งจะมีอาหารรับประทานไม่ต่ำกว่า ๒ มื้อ

ทำให้ผมย้อนคิดถึงรายการทีวีเมืองไทย บางรายการที่นำครอบครัวแย่ๆ มานำเสนอเพื่อขอความช่วยเหลือจากสังคม (หลายท่านคงทราบดี)

หรือแม้กระทั่งเมื่อยี่สิบกว่าปีที่แล้ว ที่มีข่าวว่า “เด็กที่ศรีสะเกษ” อดอยาก จนต้องกินดินเป็นอาหาร มีการกระพือข่าวอย่างมากมาย ทั้งๆที่ความจริงเป็นอีกเรื่องหนึ่ง (คนที่ตามข่าวนี้คงทราบดีนะครับ ว่าอะไรเป็นอะไร)

เมื่อผมได้ยินอย่างนั้น คำถามผมจึงเข้มข้นไปอีกระดับหนึ่งว่า

เมื่อประเทศเอธิโอเปียโดยทั่วไป ไม่อดอยาก ขนาดนั้น แล้ว

· ทำไมจึงมีคนไปประโคมข่าวขนาดนั้น

คำตอบที่ได้ (เขาว่านะครับ) มีคนต้องการทำลายภาพลักษณ์ของประเทศของเขา โดยพิจารณาจาก

· ส่วนใหญ่ไม่ได้เป็นเช่นนั้น ที่เสนอเป็นบางมุมของสังคม

· และ อาจเป็นงานของคนบางกลุ่มที่ต้องการผลประโยชน์บางประการ จากการทำข่าวแบบนั้น

และผมก็เลยถามแบบทีเล่นทีจริงว่า

“แล้วรัฐบาลของคุณรู้สึกอย่างไร”

เขาก็ตามแบบทีเล่นทีจริงเหมือนกันว่า

“ก็คงชอบอยู่บ้าง เพราะได้เงินและความช่วยเหลือจากต่างประเทศ” แต่ก็ทำให้การปกครองประเทศมีปัญหา

ผมมาถึง “บางอ้อ” ว่า

“ในระดับโลก” เขาเล่นการอย่างนี้เอง

ผมมีทั้งดีใจและผิดหวังในการเดินทางมาครั้งนี้ครับ

ดีใจที่ไม่ต้องเผชิญภาวะ “อดอยาก” ที่แม้ผมจะไม่อด แต่เห็นชาวบ้าน หรือ ขอทานอดอยาก เต็มไปหมด ผมคงทานอาหารแบบไม่มีความสุขสักเท่าไหร่ (อันนี้คิดไปเองครับ)

ผิดหวัง ที่ไม่มีโอกาส “ลดน้ำหนัก” หรือ “ปฏิบัติธรรมในการรับประทานอาหาร “คุณภาพต่ำ” (จินตนาการไปเอง อีกนั่นแหละ)

แต่วันนี้ ผม “โง่น้อยลง” อีกนิดหนึ่งแล้วครับ

และขอแจ้งให้ทราบว่า ใครจะไปเอธิโอเปีย ควรลดน้ำหนักล่วงหน้าไว้ก่อน

เพราะเมื่อท่านมาถึง

มีแต่อาหารอร่อยๆ จะได้ทานแบบไม่ต้องเกรงใจ “พุง” อิอิ

ตอนนี้ผมรู้สึกว่า “น้ำหนักเพิ่มครับ” อิอิ

วันหน้า มีเรื่องเด็ด กว่านี้ครับ ขอเชิญติดตามได้ครับ

วันนี้ต้องรีบไปประชุมอีกแล้ว อิอิ

สวัสดีครับ

1. เพื่อสรุปผลงานของโครงการวิจัยร่วม ๕ ลุ่มน้ำใหญ่ของโลก (ผมได้รับการสมมติว่า เป็นตัวแทนจากลุ่มน้ำโขง) และ
2. เพื่อนำเสนอผลงานวิจัยของไทยด้านการจัดการทรัพยากรน้ำ (ที่ผมทำในอีสานเป็นหลัก)

ผมรู้สึกว่า ไม่ค่อยอยากเดินทางเท่าไหร่ เพราะ “ห่วง” เมืองไทยหลายเรื่อง

โดยเฉพาะ

• งานสอนที่ทั้งเพิ่งเปิดเทอม และมีวิชาการฝึกงานที่ต้องรีบสรุปก่อนเด็กจะลืม
• งานวิจัย และบริการสังคมที่ต้องทำต่อเนื่อง เว้นไม่ได้เลย
• งาน”นา” ที่น้ำกำลังลด ปลากำลังลง ข้าวกำลังเหลือง รองานดูแล และเก็บเกี่ยว
• และ งานในระบบชีวิตอื่นๆ อีกหลายเรื่อง เช่นสีข้าวขาย และอื่นๆ ที่เป็นกิจกรรมต่อเนื่อง แต่ต้อง “พักไว้ก่อน”

ผมเลยไม่ได้หาข้อมูล แทบจะไม่เตรียมตัวใดๆ เลย

และเตรียมการแบบ “วินาทีสุดท้าย” ทุกเรื่อง ตั้งแต่

• ขออนุมัติเดินทาง
• ซื้อตัว
• ขอวีซ่า
• แลกเงินดอลลาร์
• เตรียมของใช้ที่จำเป็นในการเดินทาง
• และ เตรียมใจ ไปเผชิญ “ความยากลำบาก” ในประเทศที่ “อดอยาก”

สิ่งประหลาดใจสิ่งแรกที่ผมตกใจมากคือ

บังเอิญผมเช็คข้อมูลอากาศเพื่อเตรียมเสื้อผ้า “ก่อนเดินทาง ๑ วัน” พบว่า เมืองแอดดิส อะบาบา ที่อยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตรแบบเดียวกับไทยนั้น “หนาว” อุณหภูมิ ๑๑-๑๕ องศาเซลเซียส เป็นไปได้อย่างไร ผมคิดว่าต้องเป็นที่ราบสูงแน่นอน เลยไปย้อนอ่าน email ที่เขาส่งมาให้ก่อนหน้านี้ ก็เป็นเช่นนั้นจริง

อ้าว แล้วจะทำอย่างไรดี เสื้อกันหนาวที่ใช้เดินทางไปต่างประเทศก็ให้ลูกชายยืมไปหมด เพราะเขาเดินทางบ่อย (และผมไม่คิดจะไปไหน นอกจากไปนา อิอิ)

ก็ต้องวุ่นเลย วิ่งหาซื้อทั้งเมืองขอนแก่น ไปตอนค่ำๆ หลังเลิกงาน ร้านปิดหมดแล้ว ไม่มีสักร้าน ต้องรอวันใหม่ หาซื้อตอนเช้า ก่อนเดินทางตอนเย็น จัดกระเป๋าให้ทันก่อนจะขึ้นเครื่องบิน

ต้องลุ้นระทึกว่าจะมีไหม ก็บังเอิญมีพอดี

(และมีผ้าพันคอแสนสวยที่คุณราณีทำข้ามปี และส่งมาให้เป็นของขวัญวันเกิดอีกผืนหนึ่ง ทำให้อุ่นใจมากขึ้น)

อ้าวแล้วสายต่อไฟล่ะ ลืมไปเลยว่าเป็นแบบไหน เลยต้องยกไปทั้งชุด เพราะไม่ทราบว่าแบบไหน (ปรากฏว่าเป็นหัวกลมเล็ก เขี้ยวกลมเล็ก แบบยุโรป)

อ้าวนาฬิกาแบบ Time Zone สำหรับเดินทางต่างประเทศ ก็หมดถ่าน เพราะไม่ใช้นาน ต้องรีบเอาไปเปลี่ยนถ่านอีก เสียหรือเปล่าก็ไม่รู้ เลยต้องสำรองนาฬิการุ่น automatic ไม่ต้องไขลาน ไม่ต้องใส่ถ่านอีกเรือน (กันพลาด ดูเวลาผิดแย่เลย) แต่ต้องใส่ตลอด ไม่งั้นหยุดเดินแบบ “ไม่บอกซะด้วย”

พอจัดกระเป๋าเสร็จ ก็รีบไปสนามบินแบบ “วินาทีสุดท้าย” ไปต่อแทกซี่ที่กรุงเทพ จากดอนเมืองไปสุวรรณภูมิ (กลับมาร้อยเอ็ด เอ้ย ไม่ใช่ ไปทางบางนา) แบบลุ้นระทึก ไปต่อคิวกับชนเผ่าอัฟริกาแบบแถวยาว กระเป๋าใหญ่ๆ (ขนเสื้อผ้าเมืองไทยไปขาย) แทบจะเป็นคนสุดท้ายของเที่ยวบิน

พอขึ้นเครื่องได้เรียบร้อยก็เริ่ม “สืบ”จากคนนั่งข้างๆ

ก็ได้ความว่า

ความอดอยากที่เล่าลือกันนั้น มาจาก “สงคราม” และ “การปกครอง” กีดกันคนบางกลุ่มบางเหล่า ในการทำมาหากิน ทำให้อดอยาก เพราะไม่มีเวลาหากิน มีแต่ต่อสู้กัน

อ้าวแล้วผมจะอดอาหารไหม

คนนั่งข้างๆ หัวเราะ และบอกว่า ไม่อดหรอก เพราะผมอยู่ในเมือง และไม่ต้องไปสู้กับใคร

อีกอย่างสถานการณ์ก็ดีขึ้นแล้ว ความอดอยากที่ออกข่าวนั้นเป็น “ภาพเก่าๆ” ทำให้ผมโล่งใจไปได้เปลาะหนึ่ง

ตอนนี้ประเทศผู้ร่ำรวยน้ำมันก็ช่วยมามาก เพราะศาสนาเดียวกัน

พอถึงสนามบินผมต้องไปแลกเงิน ก็ได้พบความประหลาดใจมากเลย (หลายท่านคงมราบว่าผมเป็นนักสะสมเงินตรา ทั้งของเก่า และของต่างประเทศ)

ผมเคยแต่เห็นหน่วยเงิน Birr แต่ไม่ทราบว่าอ่านว่าอย่างไร

พอได้ยินเขาพูด ผมตะลึงเลยครับ

เขาอ่านว่า “เบี้ย” ครับ

แล้วผมก็ได้เศษเหรียญมา ผมเลยลองถามเขาว่า หน่วยเป็นอะไร (เพราะเงินไทยนั้น เท่าที่ผมมี “เบี้ย” เป็นหน่วยเล็กที่สุดแล้ว ผมก็เลยถามเชิงประชดในใจตัวเองว่า อะไรจะเล็กกว่าเบี้ยได้ (วะ)

ผมยิ่งตกใจมากขึ้น เมื่อเขาบอกว่า หน่วยของเหรียญเขาเรียก “อัสดะ” ที่ผมเทียบภาษาไทยเป็น “อัฐ”

เงินไทย ๑๐๐ เบี้ย เป็น ๑ อัฐ

เงินเอธิโอเปีย ๑๐๐ อัฐ (อัสดะ) เป็นหนึ่งเบี้ย (Birr)

อ้าว แล้วใครใหญ่กว่าใคร หรือใครเกิดก่อนใคร

ระหว่างอัฐกับเบี้ย ไทยกับเอธิโอเปีย แล้วเราเป็นญาติกันมาแต่สมัยไหน

งง จริง พับผ่า

วันนี้ต้องรีบเข้าประชุม

มีอะไรแปลกๆ จะเล่าให้ฟังอีกครับ

สวัสดีครับ

ก่อนไปผมได้ปฐมนิเทศสองรอบ

รอบแรกได้เน้นสาระสำคัญของการเรียน และการฝึกงาน

โดยเน้นอธิบายว่า การฝึกงานที่สัมผัสของจริงจะทำให้การเรียนมีเป้าหมาย และมีประสิทธิภาพมากขึ้น

และการไปวัดป่าสวนธรรมจะทำให้ได้มีโอกาสเรียนรู้ทั้ง

• ธรรมะกับชีวิต
• การเกษตรพอเพียง
• เกษตรอินทรีย์
• ชุมชนกับการพัฒนา

ผมก็ได้อธิบายตั้ง ๒ รอบ

แต่เมื่อวันประเมินผลการฝึกงาน

แทบทุกคนบอกว่า

ตอนแรก ไม่ทราบว่าจะให้มาทำอะไร

แต่ตอนนี้ รู้แล้ว

ผมก็กึ่งงง กึ่งประหลาดใจ ว่า

ทำไมจึงเป็นเช่นนี้

ผมจึงพยายามอธิบายให้ตัวเองเข้าใจว่า

คงเป็นที่ “ระดับ” ของความเข้าใจ

โดยเฉพาะ เมื่อเปรียบเทียบกันระหว่าง

ความเข้าใจเมื่อฟัง กับ ความเข้าใจเมื่อมาเห็นและสัมผัสจริงๆ

มันน่าจะต่างกันมาก

จนทำให้เสมือนหนึ่ง “เดิม….เข้าใจเพียงเล็กน้อยเท่านั้น”

นี่ ผมคิดแบบ “เชิงบวก” แบบสุดๆ แล้ว

แต่ก็ดีใจที่การฝึกงานได้ผลตามคาดทุกประการ

อย่างน้อยก็ในระยะสั้น

ระยะยาวคงต้องดูกันต่อไปครับ

ทำให้นาผมและบริเวณใกล้เคียงมีน้ำเจิ่งนองไปหมด

น้ำท่วมล้นคันนาเล็กน้อย ทำให้ปลา “นักท่องเที่ยว” จากในนาของผมได้มีโอกาสไปเที่ยวข้างนอกนาบ้างพอสมควรทีเดียว

ผมก็ติดงานสอน และวิจัยหลายอย่างก็เลย “ปล่อยเลยตามเลย” ไปบ้าง

เพราะคิดว่า ได้บ้างเสียบ้าง คงไม่เป็นไร

ขณะไปนาก็ยังเห็นปลาประเภทที่เลี้ยงอยู่ในนาผม (โดยเฉพาะปลาดุกขนาดตัวเท่าแขน) ดำผุดดำว่ายอยู่ในร่องน้ำ ด้านนอกนาอยู่หลายตัว

เมื่อวาน น้ำเริ่มลด ผมก็เลยถือโอกาสไปสำรวจแปลงนา และ เปิด “ประตูน้ำ” ให้น้ำไหลออกจากนา “เผื่อ” ปลาที่ไปเที่ยว จะคิดถึงนา และกลับใจหวนคืน “บ้าน” ในนาผมอีกครั้ง ก่อนที่จะไปหลงทางเข้าท้องคนอื่นเสียก่อน

ในขณะผมอยู่ที่นา ผมได้ยินเสียงประกาศโดยผู้ใหญ่บ้านในหมู่บ้านที่อยู่ใกล้ๆว่า

ทางราชการจะชดเชยค่าเสียหายให้กับนาที่เสียหายจาก “น้ำท่วม”

ผมได้ยินก็รู้สึกดีใจแทนผู้เสียหาย ก็เลยพยายามมองไปรอบๆ ว่ามีใคร (อาจจะ)เสียหายบ้าง

ก็พบว่า ในบริเวณใกล้เคียงกับนาผมนั้น มีอยู่สัก ๒-๓ แปลง ที่ดูเหมือนว่า “อาจจะเสียหาย” เพราะมีน้ำท่วมอยู่ และบางแปลงมีร่องรอยการทำลายของหอยเชอรรี่ หรือปู ผมก็ไม่แน่ใจ

ทำให้ผมได้คิดต่อไปว่า “อะไรทำให้เขามีโอกาสจะได้รับการ ชดเชย“

จากอาการเจริญของข้าวก็คือ

1. ข้าวต้นเตี้ย โตช้า จนถูถน้ำท่วม และอาจจะเสียหาย
2. ต้นข้าวยังอ่อน หอยและปู กัดกินขณะจมน้ำ

ผมเลยย้อนคิดไปว่า ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น (เพราะนาแถบนั้นเป็นนาจัดรูป มีการปรับที่ดินให้เสมอใกล้เคียงกัน)

ก็ได้ข้อสรุปว่า

1. ไม่ทำคันนากั้นน้ำ ทำให้ควบคุมน้ำได้ยาก ไม่มีน้ำทำนา และ น้ำท่วมนาได้ง่าย
2. เขาทำนาช้า เพิ่งหว่านข้าวไม่นานนี้เอง
3. ไม่ได้ปรับปรุงดิน ข้าวโตช้า ไม่แข็งแรง
4. เน้นใช้ปุ๋ยเคมี ทำให้ต้นข้าวอวบ ปูและหอยชอบกัดกิน
5. ไม่กำจัดหอย และปู ทำให้ข้าวถูกทำลายได้ง่าย

ที่ต่างจากนาผมที่ ปัจจุบันข้าวสูงประมาณ ๒ เมตร มีคันนากักและคุมน้ำได้ง่าย

เลยไม่เสียหายครับ

และคนที่ทำนาเร็ว ตามฤดูกาล ก็ไม่เสียหาย

ผมเลย “รู้สึกว่า”

คนที่ทำนาช้า “ขี้เกียจ” ไม่วางแผนลดประชากรหอยและปู ไม่บำรุงดิน จนข้าวอ่อนแอ

ทำให้ข้าวอาจจะ “เสียหาย” จากน้ำท่วม จะได้รับการชดเชย

ก็ดีเหมือนกันนะ

แล้วคนที่ตั้งใจทำนา “ขยัน” จะน้อยใจไหมหนอ

หรือจะไป “งุบงิบ” แจ้งเท็จ เพื่อรับค่าชดเชย ก็ไม่ทราบได้

ผมเลยเขียนเรื่องนี้ไว้เป็น “กรณีศึกษา” และ “อุทาหรณ์” ครับ

เมื่อเริ่มงานประมาณเดือนมกราคม ผมได้ใช้เทคนิคการกรองข้อมูลจากประสบการณ์ของผมว่าน่าจะมีที่ใดที่น่าจะเหมาะกับการเริ่มต้นปลูกสบู่ดำ

ท่านที่ไม่เคยรู้จักหรือได้ยินเกี่ยวกับโครงการสบู่ดำ อาจคิดว่า ทำไมต้องกรองประสบการณ์

ผมขอท้าวความสักนิดว่า

สบู่ดำเป็นพืชดั้งเดิมของไทยในการผลิตสบู่มาตั้งแต่สมัยอยุธยา ที่มีเมล็ดสีดำ จะทำสบู่เป็นสีดำหรือไม่นั้น ผมไม่แน่ใจ

สบู่ดำเป็นพืชที่แข่งกับใครไม่ค่อยได้ ทั้งต้นที่เล็ก และไม่ทนร่ม จึงต้องหาวิธีอยู่รอดคือ ทนแล้ง ทนโรค ทนแมลง และสัตว์ไม่กิน

จึงอยู่กลางโคกแห้งๆ โล่งๆได้ดี

ชาวบ้านนิยมนำมาทำเป็นรั้ว เพราะไม่มีสัตว์แทะเล็ม อยู่ทน ปลูกง่าย ใช้กิ่งก็ได้ เมล็ดก็ได้ ไม่ต้องดูแล ก็อยู่รอดได้

เมื่อยี่สิบกว่าปีก่อน มีคนเริ่มคิดว่าน่าจะเตรียมพัฒนาให้เป็นพืชพลังงานทดแทน

คนที่ทำโดนกล่าวหาว่า “บ้า” เพราะต้นทุนต่อลิตรไม่ต่ำกว่า ๒๐ บาท ในขณะที่น้ำมันดีเซลขณะนั้น ๕-๖ บาท

พอประมาณสัก ๔-๕ ปีมานี้ มีช่วงหนึ่งที่น้ำมันดีเซลขึ้นเป็นประมาณ ๑๐-๑๕ บาท ทำให้นักธุรกิจเริ่มหันมามอง และเริ่มคิดว่าน่าจะวางแผนปลูกในปริมาณมาก

จึงมีการเริ่มกระตุ้น ส่งเสริม กันอย่างทั่วไป แต่พอน้ำมันถอยมาตั้งหลักแถวๆ ๘-๙ บาท ความคิดดังกล่าวก็ “ฝ่อ” และหยุดไปอีก

มีคนขาดทุนจากกิจกรรมดังกล่าวพอสมควร และชาวบ้านที่ร่วมโครงการรู้สึก “เข็ดขยาด” กับการปลูกสบู่ดำ ส่วนใหญ่ปล่อยแปลงทิ้ง แม้ระยะหลังๆ ทางราชการพยายามจะส่งเสริม แต่ก็ฮึดเป็นพักๆ แล้วก็เลิกรากันไป

จนกระทั่งเมื่อน้ำมันดีดตัวขึ้นมาเป็น ๔๐ กว่าบาท เราจึงได้มาเริ่มคิดกันใหม่อีกรอบหนึ่ง

จึงทำให้เห็น “ร่องรอย” อยู่สามแบบด้วยกันคือ

1. การปลูกเป็นรั้ว
2. การปลูกเป็นแปลงๆ ในที่ไร่ ที่ส่งเสริมโดยนักธุรกิจ
3. การปลูกตามสถานที่ราชการ และผู้นำชุมชน ภายใต้การส่งเสริมของทางราชการ

พื้นที่ที่ปลูกอยู่ ส่วนใหญ่ก็เป็นพื้นที่ที่ไม่ทราบจะใช้ทำอะไรดี เพราะมีที่มากอยู่แล้ว

กลับมาเรื่องงาน และการเดินทางเป็นวงกลม ของผมนะครับ

พอผมเริ่มงานก็กรองข้อมูลนี้อย่างละเอียด เพื่อวางแผนการทำงาน และพบว่า มีเฉพาะพื้นที่แถบอำเภอชุมแพ ที่น่าจะพัฒนาเป็นพื้นที่ผลิตได้ดี จึงลงตรวจสอบพื้นที่แบบ ground survey ก็พบว่าเป็นเช่นนั้นจริง

ทางกายภาพเหมาะมาก สภาพเสื่อมโทรม รกร้างว่างเปล่า เป็นพื้นที่กว้างๆ หลายร้อยไร่ แม้กระทั่งยูคาลิปตัสก็ยังไม่ค่อยโต มีสบู่ดำต้นแดง(พันธุ์ป่า เมล็ดเล็ก)กระจายอยู่ทั่วไป เป็นตัวชี้บ่งความเหมาะสม

ใช่แน่ๆ

ผมเริ่มดำเนินงานทันที ไปสอบถามชาวบ้าน ผู้ใหญ่บ้าน กำนัน อบต. ฯลฯ

ปรากฏว่า ไม่มีใครสนใจ เพราะ คนเหล่านั้นโดนหลอกมา ๒ รอบแล้ว ว่าจะมาส่งเสริมแต่ก็ไม่มีอะไรเกิดขึ้น

มิหนำซ้ำ ที่แปลงใหญ่ๆนั้น เป็นที่ของ “คนจีนในตลาด” ทั้งนั้น มีเหลือก็เล็กน้อยตามหัวไร่ปลายนา

ผมยังไม่สิ้นความพยายาม ได้ขอความช่วยเหลือจาก อบต ที่มีที่สาธารณะ และขอให้ผู้ใหญ่บ้านช่วยประสานงาน

ผมไปเตรียมงานช่วงมีนาคม- เมษายน กะว่าจะเริ่มให้ทันฤดูฝน

ได้แต่รอแล้วรอเล่า ท่านผู้นำท้องถิ่นก็ไม่ดำเนินการใดๆ

โทรหาเกือบทุกวัน จนเบื่อคุยกันไปข้างหนึ่ง

ด้วยความอึดอัด ก็เลยพักงานทางชุมแพไว้ระยะหนึ่ง แต่หันไปเปิดงานทางอำเภอกระนวน (ทางตะวันออกของขอนแก่น) แทน

แต่ที่กระนวน ผมเผชิญปัญหาหนักกว่าชุมแพ เพราะเป็นพื้นที่อ้อย และมัน

ยากที่สบู่ดำจะแทรกเข้าไปได้

แต่ก็ยังโชคดีอยู่นิดหนึ่งที่ได้พบ จนท. อบต ที่ให้ความสนใจ และชวนผมมาเยี่ยมแปลงสบู่ดำที่กำลังทดลอง แม้แค่ ๒ ไร่ก็ยังฟังดูว่ามีเพื่อนบ้าง

ผมได้รู้จักกับปลัด อบต. ที่ดูแลงานนี้ แต่ท่านกำลังจะกลับไปเยี่ยมบ้านเกิดที่ชุมแพ

ผมเลยถือโอกาสฝากท่านให้ประสานงานทางชุมแพให้

พอโทรประสานอีกครั้งท่านปลัด อบต ก็บอกว่าช่วยไม่ได้ หาคนไม่ได้ แต่ก็ให้หมายเลขโทรศัพท์ ของ ปลัด อบต. ของตำบลหนึ่งในชุมแพมาให้ประสานงานต่อ

ผมโทรไปหาตามที่บอก ก็ได้รับคำตอบว่าช่วยไม่ได้ และให้หมายเลขติดต่อไปยังปลัด อบต อีกท่านหนึ่ง ที่ตำบลเสาเล้า

ผมก็โทรตามไปอีกหลายครั้งกว่าจะติด

พอได้คุย ท่านกลับบอกว่าที่ตำบลท่านนั้น มีแต่นาไม่น่าจะหาที่ปลูกได้ แต่ก็ให้หมายเลขเจ้าหน้าที่เกษตรอำเภอชุมแพที่เป็นที่ปรึกษาของ อบต เผื่อจะช่วยได้

ผมฟังแล้วก็แทบหมดหวัง เพราะผมทราบมาว่าระบบราขการได้พยายามส่งเสริมมานาน แต่ก็ไม่ได้ผล และ ยิ่งกว่านั้น สถิติการปลูกสบู่ดำของจังหวัดขอนแก่นนั้น มี ๐ ไร่ (ไม่มีการปลูก) ทั้งๆที่ผมไปเห็นมามากว่าปลูกหลายร้อยไร่

แสดงว่าเจ้าหน้าที่เกษตรของจังหวัดขอนแก่นไม่สนใจสบู่ดำ จึงปล่อยให้สถิติกลายเป็น ๐ ไร่ ดังกล่าว

แต่ผมก็ทำใจดีสู้เสือ โทรไปหาเจ้าหน้าที่เกษตรอำเภอท่านนั้น

ผมต้องใจหายวูบทันที เมื่อท่านบอกกับผมว่า

“ผมศึกษามาหลายปี ผมไม่เชื่อว่าสบู่ดำจะมีผลผลิตคุ้มค่า”

“เกษตรกรแถวนี้เขาเบื่อกับคำเชิญชวน ที่ไม่เคยเป็นจริง”

ผมแทบถอดใจกับสองประโยคนี้ แต่ก็พูดไปดีที่สุดเท่าที่จะทำได้

เพื่อขอความร่วมมือ ภายใต้คำพูดที่ไม่มีความหวังใดๆ

แล้วก็วางสายด้วยความไม่หวังอะไรเลย

แต่อีก ๒ วันต่อมาระหว่างที่กำลังสอนอยู่ ก็ปรากฏว่ามีเสียงโทรศัพท์ ที่ผมว่าจะไม่รับ แต่พอดูว่าใครโทรมา ก็ประหลาดใจที่เป็นหมายเลขของนักวิชาการเกษตรท่านนั้น

ผมบอกว่ากำลังสอน เดี๋ยวจะโทรกลับ

พอสอนเสร็จผมก็โทรกลับ และปรากฏว่าท่านได้มารอผมอยู่ที่ข้างๆตืกคณะเกษตรศาสตร์

เราจึงได้คุยกัน

ผมได้ฉาย VCD เกี่ยวกับสบู่ดำให้ดูว่ามีวิธีการผลิต การปลูก อย่างไร

ปรากฏว่า VCD ได้ทำให้นักวิชาการเกษตรจากอำเภอชุมแพ สนใจ

จึงขอให้ผมไปบรรยายกับเกษตรกรที่อำเภอ ในวันที่ ๔ กันยายน ๕๑ ที่ผ่านมาในหัวข้อ

เกษตรอินทรีย์ และพลังงานทดแทน (สบู่ดำ)

วันต่อมาท่านก็โทรบอกผมว่า ท่าน สจ. ให้ความสนใจ อยากจะคุยด้วย จะนัดให้เอาไหม

ผมรีบตอบรับด้วยความดีใจ

ผมก็ได้ไปบรรยาย จนถีงเที่ยง

พอทานข้าวเสร็จก็รีบเดินทางไปพบท่าน สจ. ของอำเภอชุมแพ

ผมเปิดประเด็นด้วยเกษตอินทรีย์ ทำนาแบบประหยัดพลังงาน และตามด้วยการปลูกสบู่ดำเป็นพลังงานทดแทน

ท่านบอกว่า ท่านหามานานแล้ว และรีบรับปากว่าจะช่วยทันที

ท่านรีบโทรไปหาคุณแม่ของท่าน ที่บอกว่าซื้อที่ไว้มากในอำเภอชุมแพ

และพูดแบบอ้อนๆ ว่าขอยืมที่สัก ยี่สิบไร่ ตรงไหนก็ได้ เพื่อสนับสนุนกิจกรรมแปลงสาธิต

และรีบพาผมไปพบคุณแม่ของท่าน ที่อยู่หลังปั๊มป์น้ำมัน

พอพบก็ได้เสนอแนวคิดอีกรอบหนึ่ง ท่านก็เริ่มไล่เลียงว่าท่านมีที่ตรงไหนบ้าง ทำอะไรอยู่บ้าง

จนมาถึงจุดแถวๆที่ผมเคยไปสำรวจเมื่อช่วงต้นปีที่ผ่านมา

ท่านบอกว่ามีอยู่ ๗๐ ไร่ ยูคาไม่ค่อยงาม จะใช้ได้ไหม

ถ้าได้ก็ให้รื้อยูคาออกแล้วใช้เป็นแปลงสาธิตปลูกสบู่ดำได้เลย

ก็บังเอิญเหลือเกินที่เป็นแปลงเดียวกับที่ผมไปสำรวจรอบแรก เมื่อต้นปีที่ผ่านมา

เป็นการเดินทางครบวงกลมพอดี ในจังหวัดขอนแก่น ที่ผมใช้เวลาทั้งสิ้น ๘ เดือน

ทำให้ได้ที่ทำแปลงทดลอง ๗๐ ไร่ (เป็นของคนจีนในตลาดจริงด้วย)

นี่แหละคือวงกลมที่ผมเดินจนครบรอบ ……เฮ้อ……..หายท้อซะที

ตอนนี้เลยกำลังวางแผนงานปรับปรุงที่ ๗๐ ไร่เป็นแปลงสาธิต และทดลอง ผลิตสบู่ดำครับ

มีช่วงหนึ่งคุณสรยุทธถามนักกีฬาว่า

“เป็นคนเกิดที่ไหนครับ”

ผมคิดว่าเป็นคำถามที่ต้องการทราบถึงภูมิลำเนาเดิม (ผมคิดเอาเองว่าน่าจะเป็นเช่นนั้น)

เวลามีคนถามเช่นนี้ ผมจะตอบว่าเกิดที่โคราชครับ

และจะไม่ตอบว่า

“เกิดบนบ้าน” “เกิดจากท้องแม่” หรือ “เกิดอยู่บ้านนอก” หรือ อะไรประมาณนั้น

แต่นักกีฬาโอลิมปิกเหรียญเงินท่านนั้น ตอบด้วยความมั่นใจ อย่างฉาดฉานว่า

“เกิดที่โรงพยาบาลรามาค่ะ”

ผมนึกว่าเขาพูดล้อเล่นเสียอีก

แต่เมื่อ สรยุทธถามต่อว่า

“แล้ว สมัยเด็กๆ นั้น อยู่ที่ไหนครับ”

ก็กลับได้รับคำตอบสไตล์เดิม ว่า

“ส่วนใหญ่อยู่ที่โรงเรียนค่ะ”

ผมได้ยินก็งงครับ แต่ก็คิดในแง่ดีว่า คงล้อกันเล่นสนุกๆ แต่ท่าทางก็ดูจริงจังอยู่นะครับ

ต่อจากนั้น (ผมคิดว่า สรยุทธ ก็คงมึนเหมือนกัน) เลยถามต่อไปอีกว่า

“แล้วพ่อแม่อยู่ที่ไหนครับ”

ก็ได้รับคำตอบว่า

“อ๋อ พ่อแม่อยู่ที่สมุทรปราการค่ะ”

ต่อจากนี้นผมก็ลืมไปว่า คุยกันว่าอย่างไร

แต่ผมก็จำมาฝังใจ

ไม่แน่ใจว่าควรจะ “ขำ”

หรือ ควร “พยายามเข้าใจ” เด็กสมัยใหม่ดี

ว่า “เขาจริงจังกับคำตอบของเขาแล้ว และไม่คิดล้อเล่นกับคนอย่างคุณ สรยุทธ สุทัศนจินดา”

ช่วยผมคิดด้วยครับ

การศึกษาไทยในปัจจุบันนั้น เป็นการศึกษาเพิ่อความเป็นทาส ที่ทำให้ผู้เรียนไม่มีทางหลุดพ้นจากความเป็นทาสได้เลย

ปรากฎว่า นักศึกษาส่วนใหญ่ไม่เข้าใจคำว่า การศึกษาที่นำไปสู่ความเป็นทาส นั้น คืออย่างไร

จึงตอบมาแบบประหลาด ๆ ว่า “การพ้นจากความเป็นทาส คือ การไม่ลอกการบ้านเพื่อน การไม่ลอกข้อมูลจาก Internet และศึกษาหาความรู้ด้วยตนเอง“

ซึ่งเป็นคนละประเด็นกับการศึกษาเพื่อความเป็นทาส

ผมเลยจำเป็นต้องเสนอแนวคิด วิธีการ ที่จะแยกให้ออกว่าเรากำลังเป็นทาสหรือไม่ โดยพิจารณาอย่างน้อย ๓-๔ ขั้นตอน ดังนี้

๑. เป้าหมายชีวิตของเรา คืออะไร ?

๒. ขณะนี้ เราอยู่ในสถานการณ์ใด? อยู่ในเส้นทางที่ถูกต้องหรือยัง หรือกำลังหลงทางอยู่ หรือถูกใครหลอกอยู่หรือเปล่า?

๓. เรามีทางแก้ไขปัญหาสถานการณ์ที่เป็นอยู่อย่างไร ?

๔. เราจะต้องทำอะไรบ้าง? จึงจะหลุดพ้นสิ่งที่ไม่ใช่เส้นทางหลักในชีวิตของเรา และกลับสู่เป้าหมายในชีวิตของเราได้อย่างถูกตอง มีชีวิตทีเป็นอิสระ มีคุณค่ากับตัวเอง สร้างสรรค์สังคม สร้างผลงานอย่างมีคุณค่า ได้อย่างไร ?

ในขณะเดียวกัน ผมได้เปรียบเทียบให้ฟังว่า ให้ดูการพัฒนาการของสัตว์เป็นตัวอย่าง แทนการดูตัวเอง (สำหรับคนที่ยังดูตัวเองไม่ออก)

เช่น วัว ควาย ที่พัฒนาตัวเอง พร้อมที่จะรับใช้ผู้อื่น กับ วัวควายที่พัฒนาตัวเองพร้อมที่จะใช้ชีวิตอย่างอิสระ แม้ไม่มีผู้ดูแลก็ไม่เดือดร้อน

วัว ควาย ทั้งสองกลุ่มนี้จะมีวิธีการเรียนรู้ที่แตกต่างกันอย่างไร?

หรืออีกกรณีหนึ่ง สุนัขเฝ้าบ้านที่พัฒนาตัวเองเป็นสัตว์เฝ้าบ้านที่ดี กับสุนัขที่พัฒนาตัวเองจนสามารถอยู่รอดได้โดยไม่พึ่งพาใครนั้น เป็นอย่างไร

ผมอธิบายถึง สุนัขที่ผมเลี้ยงไว้ที่บ้าน ว่า ต้องมีการดูแลอย่างดี ฉีดวัคซีน ให้ยาสารพัดชนิดเมื่อยามเจ็บป่วย ดูแลไม่ให้ออกนอกถนนเพื่อป้องกันไม่ให้ถูกรถเหยียบตาย

ซึ่งตรงข้ามกับ สุนัขพันธุ์ไทยข้างถนนที่ไม่ต้องมีใครดูแลเลย ไม่ต้องมีการฉีดวัคซีน ไม่ต้องมีการกินยาใด ๆ ทั้งสิ้น และสามารถอยู่รอดได้ข้างถนนโดยไม่ถูกรถชนตาย ข้ามถนนไปมาฉลาดกว่าคนบางคนเสียอีก

นี่คือ ความแตกต่างในกรณีของสุนัขเฝ้าบ้าน

ที่พัฒนาตัวเองเพื่อการเป็นทาสผู้อื่น ทำหน้าที่ี่เป็นทาสที่ดีในทุกเรื่อง

แต่ก็ต้องพึ่งผู้อื่นในแทบทุกเรื่องเหมือนกัน

ที่แตกต่างจากสุนัขข้างถนน ที่แทบไม่ต้องพึ่งใครเลย ยกเว้นพึ่งพาเศษอาหารตามถังขยะ ที่บูดเน่าขนาดไหนก็ไม่มีวันท้องเสีย อยู่ได้โดยไม่ต้องมีการกินยา ไม่ต้องฉีดวัคซีน ไม่ต้องมีใครพาจูงข้ามถนน ไม่ต้องมีกรงขัง ไม่ต้องมีบ้าน ก็ขยายเผ่าพันธุ์มาได้มากมาย

ผมไม่ทราบจะยกตัวอย่างใด จึงจะชัดเจนมากกว่านี้

อีกกรณีหนึ่ง ที่ผมประทับใจมาก เมื่อผมไปเข้าร่วมประชุมที่วัดป่าสวนธรรมร่วมใจในเครือข่ายสันติอโศก อำเภอป่าติ้ว จังหวัดยโสธร

ก่อนรับประทานอาหาร จะมีการพิจารณาว่า ให้ทุกคน “…กินเพื่อความเป็นไท กินด้วยใจที่รู้ค่า…” ซึ่งต่างจาก “…กินด้วยใจเป็นทาส…” กินด้วยกิเลส ตัณหา

ความแตกต่างของทั้งสอง ก็คือ กินด้วยใจที่รู้ค่า กับ กินด้วยกิเลส ตัณหา ซึ่งเป็นแบบ ไท และเป็น ทาส ตามลำดับ

การกินอย่างเพื่อความเป็นไท ก็คือ การกินเพราะความจำเป็นต้องกิน ไม่ได้กินเพราะอยากจะกิน

กินด้วยใจที่รู้ค่า ไม่ได้กินเพราะอร่อย

กินอย่างเพียงพอ ไม่ได้กินเพราะโลภมาก

นี่คือความแตกต่างอย่างชัดเจน ระหว่างวิธีคิดที่เป็น ไท และวิธีคิดที่เป็น ทาส

ตั้งแต่ผมได้เข้าร่วมกิจกรรมกับวัดดังกล่าวนี้ เมื่อหลายปีก่อน

ผมได้ใช้วิธีคิดแบบนี้ในการรับประทานอาหารมาตลอด

อาหารที่ผมรับประทาน ผมจะพิจารณาว่า มีคุณค่าหรือมีปริมาณเพียงพอต่อการดำรงชีวิตหรือไม่ โดยไม่สนใจว่า อร่อย หรือ ไม่อร่อย มากหรือน้อย มีสัดส่วนอย่างพอดี

โดยไม่สนใจว่า อะไรอร่อยก็กินมาก หรือไม่อร่อยก็กินน้อย

เพราะผมเคยฟังคำสอนของท่านพุทธทาส ว่า “อร่อยก็เช่นนั้น ไม่อร่อยก็เช่นนั้น สำคัญอยู่ที่คุณค่าอาหาร ที่มีประโยชน์และจำเป็นต่อการรักษาร่างกายให้ทำงานได้ต่อไป”

นี่ น่าจะเป็นวิธีคิดง่ายๆ ของการดำรงชีวิตแบบเป็น”ไท” และพยายามหลีกหนีการดำรงชีวิตแบบเป็น ทาส

ผมจึงปฏิเสธที่จะรับประทานอาหารที่ไม่มีประโยชน์ต่อร่างกาย เช่น ผงชูรส น้ำตาล น้ำชา กาแฟ สารเสพติด น้ำอัดลม เครื่องปรุงรสต่างๆ ที่ทำให้มีรสชาติ “อร่อย” เพราะผมไม่ทราบว่า สิ่งเหล่านี้มีประโยชน์อะไร ผมรู้แต่ว่าสิ่งเหล่านี้มีโทษ เพราะผมไม่ได้เป็นทาสสิ่งเหล่านี้ ผมพยายามทำตัวเป็นไท และพยายามใช้สติในการพิจารณาทุกครั้ง

สิ่งเหล่านี้จึงเป็นนิสัยประจำตัวผม มาตลอดระยะเวลากว่า ๑๐ ปีที่ผ่านมา

ผมพยายามจะสอนให้นักศึกษาเข้าใจความแตกต่างระหว่าง ความคิดที่จะเตรียมตัวเป็นทาสในทุกสิ่งทุกอย่าง และความคิดที่พร้อมจะทำตัวเป็นไท ในทุกสิ่งทุกอย่างเช่นเดียวกัน

ผมไม่ทราบว่าจะทำอย่างไร? จึงจะทำให้การสอนของผมบรรลุวัตถุประสงค์

เพราะผมเข้าใจว่า คนที่ยังไม่รู้ความแตกต่างระหว่างความเป็น “ทาส” กับความเป็น “ไท” นั้น ย่อมจะไม่สามารถหลีกเลี่ยงหนีจากความเป็นทาสได้ และไม่สามารถพัฒนาตัวเองสู่ความเป็นไท ได้

นี่ผม เข้าใจเอาเอง นะครับ

อยากจะฟังความเห็นสำหรับท่านที่เป็น “ไท” ทั้งหลาย ว่า ท่านมีวิธีการพัฒนาตัวเองอย่างไร ผมจะได้นำมาสอนนักศึกษาในชั่วโมงต่อ ๆ ไปครับ